Mutfakta Gıda İsrafı Testi: Haftada Ne Kadarını Çöpe Atıyorsunuz?

Mutfakta israf, çoğu insanın kendine yakıştırmadığı bir alışkanlıktır. "Ben yemek atmam" cümlesini kurarız; ama çöp kovasına giden bayatlamış ekmek, dibinde biraz kalmış yoğurt, buzdolabının arkasında unutulmuş yarım salatalık ve tabakta bırakılan porsiyon fazlası tek tek sayıldığında ortaya beklenenden büyük bir tablo çıkar. Üstelik bu tablo yalnızca çevresel değil, doğrudan cebe dokunan bir maliyettir: attığınız her gıda, daha önce parasını ödediğiniz bir üründür.

Aşağıdaki test, mutfağınızdaki israf düzeyini ölçmek için hazırlandı. On soruyu dürüstçe yanıtlayın, puanları toplayın ve sonucun altındaki yorumu okuyun. Kışın artan enerji ve bakım harcamalarıyla birlikte mutfaktaki kaybın nasıl büyüdüğünü görmek isterseniz, kışın görünmeyen gider kalemleri listesi bu testin iyi bir tamamlayıcısı olur.

Testi nasıl uygulayacaksınız?

Her soruda üç seçenek var. Size en yakın olanı seçin ve karşısındaki puanı not edin. Cevaplarken "olması gerekeni" değil, son iki haftada gerçekte ne yaptığınızı düşünün; testin işe yaraması buna bağlı. Süre sınırı yok, ama hızlı cevap verilen testler genellikle daha dürüst olur.

Soru 1: Alışverişe çıkmadan önce

• a) Buzdolabına ve kilere bakar, eksik listesi çıkarırım. (0 puan)
• b) Aklımda birkaç madde olur, gerisini rafta karar veririm. (2 puan)
• c) Liste yapmam, markette gördüğüme göre alırım. (4 puan)

Liste, israfın en güçlü frenidir; çünkü evde olanın tekrar alınmasını engeller. En sık çöpe giden ürünlerin başında "zaten vardı ama unutuldu" diye ikinci kez alınanlar gelir.

Soru 2: Buzdolabının arka rafları

• a) Haftada bir gözden geçiririm, önce açılanı öne alırım. (0 puan)
• b) Ara sıra bakarım, bazen sürprizle karşılaşırım. (2 puan)
• c) Arka rafta ne olduğunu genelde bilmem. (4 puan)

Görünmeyen gıda, tüketilmeyen gıdadır. Yeni alınanı arkaya, eskiyi öne koymak tek başına israfı belirgin biçimde azaltır.

Soru 3: Son kullanma tarihi geçmiş ürünler

• a) Ayda birden az rastlarım. (0 puan)
• b) Ayda iki üç kez olur. (2 puan)
• c) Neredeyse her hafta bir şey atarım. (4 puan)

Burada dikkat edilmesi gereken bir ayrım var: "tavsiye edilen tüketim tarihi" ile "son kullanma tarihi" aynı şey değildir. İlki kaliteyle, ikincisi güvenlikle ilgilidir. Kuru bakliyat, makarna ve konserve gibi ürünlerde ilk ifadeyi görürsünüz ve tarih geçti diye otomatik olarak atmak gerekmez.

Soru 4: Porsiyon ayarı

• a) Kaç kişi yiyecekse ona göre pişiririm. (0 puan)
• b) Biraz fazla pişiririm, artarsa ertesi gün yenir. (2 puan)
• c) Genelde tencere dolusu pişer, çoğu artar. (4 puan)

Artan yemek, planlanmışsa tasarruftur; planlanmamışsa israftır. Aradaki farkı belirleyen şey, artığın ne zaman ve nasıl yeneceğinin baştan belli olmasıdır.

Soru 5: Ekmek

• a) Günlük ihtiyaç kadar alır, bayatlayanı değerlendiririm. (0 puan)
• b) Bazen fazla alır, bir kısmını atarım. (2 puan)
• c) Her gün taze alır, dünküne bakmam. (4 puan)

Bayat ekmek çöp değil, hammaddedir: kızartma, köfte harcı, çorba kıvamlandırıcısı ya da dilimlenip dondurucuya konacak bir yedek. Dilimlenmiş ekmeği dondurmak, tazeliği aylarca korur.

Soru 6: Dondurucu kullanımı

• a) Etiketleyip tarih yazarak düzenli kullanırım. (0 puan)
• b) Kullanırım ama içinde ne olduğunu tam bilmem. (2 puan)
• c) Dondurucu neredeyse hiç boşalmayan bir depo. (4 puan)

Etiketsiz dondurucu, ertelenmiş israftır. Poşetin üzerine ürün adı ve tarih yazmak, "bu neydi acaba" diye atılan paketlerin sayısını ciddi biçimde düşürür.

Soru 7: Sebze ve meyvenin saklanması

• a) Hangisinin buzdolabına, hangisinin dışarıya gireceğini bilirim. (0 puan)
• b) Çoğunu buzdolabına koyarım, bazıları çabuk bozulur. (2 puan)
• c) Hepsi aynı poşette, aynı rafta durur. (4 puan)

Bazı meyveler olgunlaştırıcı gaz yaydığı için yanlarındaki sebzeleri hızla yumuşatır. Muz, elma ve domatesi yeşil yapraklılardan ayrı tutmak, sadece yer değişikliğiyle günler kazandırır.

Soru 8: Yemek planı

• a) Haftalık kaba bir plan yaparım. (0 puan)
• b) Bir iki gün öncesinden düşünürüm. (2 puan)
• c) O gün ne bulursam onu pişiririm. (4 puan)

Plan, alışverişi ve pişirmeyi aynı hedefe bağlar. Plansız mutfakta alınan ürünler birbirini tamamlamadığı için yarım kalır: bir yemeklik maydanozun kalanı, bir kaşık kullanılan salçanın gerisi hep aynı yere gider.

Soru 9: Çöpe atarken hissettiğiniz

• a) Rahatsız olurum ve nedenini düşünürüm. (0 puan)
• b) Kısa süre üzülür, geçerim. (2 puan)
• c) Üzerinde durmam, olağan bir şey. (4 puan)

Farkındalık, davranış değişikliğinin ön koşuludur. İsrafı normalleştiren zihin, ölçmeyi de gereksiz görür; ölçmeyen de azaltamaz.

Soru 10: Dışarıdan sipariş ve porsiyonlar

• a) Yiyeceğim kadar sipariş ederim. (0 puan)
• b) Bazen fazla gelir, bir kısmı kalır. (2 puan)
• c) Çoğu zaman yarısı çöpe gider. (4 puan)

Dışarıdan gelen yemeklerde israf iki kat maliyetlidir; çünkü hem gıda hem de hazırlanma ve taşınma bedeli ödenmiştir.

Puanınızı yorumlayın

0-8 puan: Mutfağınız düzenli çalışıyor. Muhtemelen alışverişten saklamaya kadar bir sisteminiz var ve çöpe giden miktar düşük. Bundan sonrası ince ayar: dondurucu etiketleri, artan malzemeler için sabit bir "temizlik yemeği" günü ve mevsim sonu stok kontrolü.

10-22 puan: Ortalama bir tablo. Temel alışkanlıklar var ama zincirin birkaç halkası kopuk. En hızlı kazanç, alışveriş öncesi buzdolabı kontrolü ve haftalık kaba plan gibi iki basit adımdan gelir. Bu iki maddeyi bir ay uygularsanız puanınız belirgin biçimde düşer.

24-40 puan: Ciddi bir sızıntı var ve bu sızıntı görünmediği için büyüyor. İyi haber şu ki, yüksek puan aynı zamanda yüksek kazanç potansiyeli demek. İşe tek bir şeyle başlayın: bir hafta boyunca attığınız her gıdayı bir kâğıda yazın. Yalnızca yazmak bile miktarı düşürür.

Puanı düşürmenin en hızlı üç yolu

Birincisi, haftada bir "buzdolabını boşaltma yemeği" belirlemek. Elde ne varsa ondan yapılan bu yemek, tek başına birçok ürünü çöpten kurtarır. İkincisi, alışveriş listesini buzdolabının kapağına asmak ve biten ürünü anında yazmak. Üçüncüsü, dondurucuya giren her şeye tarih yazmak.

Bu üç adımın ortak özelliği, ekstra zaman ya da para gerektirmemesidir. İsrafı azaltmak genellikle daha fazla emek değil, daha az rastlantı ister.

Testi ne zaman tekrarlamalı?

Bir ay sonra aynı soruları yeniden yanıtlayın. Puanın kaç birim düştüğü, uyguladığınız değişikliklerin gerçekten işe yarayıp yaramadığını gösterir. Ölçülebilir bir hedef koymak isterseniz, ilk turda aldığınız puanın üçte birini azaltmayı hedefleyin; bu, çoğu hane için bir ayda ulaşılabilir bir eşiktir.